واحدهای زبانی در ترکی آذربایجانی از کوچکترین به بزرگترین: 

Səs(آوا) – Fonem(واج) – Heca(هجا) – Morfem(تک‌واژ) – Leksem(واژه) -cümlə(جمله)

در بخش‌های مختلف وبلاگ با تعاریف این واحدهای زبانی به صورت مفصل‌تر آشنا خواهید شد اما در این بخش بصورت خلاصه وار هر یک را تعریف می‌کنیم. 

«Səs» 

کوچکترین واحد زبانی می‌باشد که تعریف آن به صورت زیر است: 

Danışıq prosesində əmələ gələn səslər

نکته: در مطالب منظور از «Səs» صدای گفتاری (آوا) می‌باشد. 

نکته: اگر بخواهیم آواها را به صورت نوشتاری نشان بدهیم باید در داخل کروشه نوشته شوند. (یعنی ممکنه یک کلمه نوشتارش با تلفظش فرق داشته باشد برای نمایش طرز صحیح تلفظ یک کلمه باید در داخل کروشه نوشت. به بخش فونئتیکا مراجعه گردد.)

 

«Fonem»

آوایی هست که با تغییر آن معنی کلمه تلفظ شده تغییر می‌کند و یا بی‌معنی می‌گردد. در زبان فارسی بدان واج گفته می‌شود.

مثال:  
«Ad-نام» و «اسب-At» با تغییر آوای «d» به «t» معنی کلمه عوض شد بنابراین دو «Fonem» مختلف می‌باشند.  
«Dad-مزه» و «بی‌معنی-Tad» با تغییر آوای «D» به «T» معنی کلمه از بین رفت پس بنابراین، دو تا «Fonem» مختلف می‌باشند.

به صدای «K» که به دو شکل مختلف مانند صدای آن در کلمه «Kanada» و «Türk» تلفظ می‌شود با اینکه آواهای مختلفی به حساب می‌آیند اما هر کدام «Fonem» جداگانه‌ای در زبان ترکی آذربایجانی به حساب نمی‌ایند.  
در بخش فونئتیکا راجع به این موارد بیشتر خواهید فهمید.  
تعداد 32 «Fonem»  در زبان ترکی آذربایجانی وجود دارد.

نکته:‌ تعریف فونئم با حرف یکی نمی‌باشد در واقع حرف صورت نوشتاری فونئم می‌باشد و فونئم دسته بند ی سیستم گفتاری به کوچکترین واحد آوایی می‌باشد که با تغییر آن معنی کلمه عوض می‌گردد. 

«Heca»

به بخش‌های قابل تقسیم کلمه به طوریکه به آسانترین شکل ممکن تلفظ شوند هجا گفته می‌شود و در‌ واقع بزرگترین واحد بی‌معنی کلمه می‌باشد.

مثال:  
کلمه آذربایجان (آ- ذر ـ بای ـ جان) از 4 هجا تشکیل شده است.  
نکته: برای شمارش تعداد هجاهای یک کلمه می‌توان تعداد «Sait»های آن را شمرد.  
Azərbaycan (A,ə,a,a)

نکته: در ایران بعضی‌ها به اشتباه فکر می‌کنند چون کلمه‌هایی مثل کتاب فارسی به صورت کیتاب در ترکی تلفظ شده و نوشته می‌شود پس بنابراین هجا هم باید به شکل هیجا در ترکی تلفظ شده و نوشته شود. لطفاً در املا و تلفظ کلمات دقت نمائید.

«Morfem»

کوچکترین واحد با معنی کلمه می‌باشد که دارای معنی لغوی یا گرامری و یا هر دو می‌باشد. 
در زبان فارسی تکواژ یا واژک و در ترکی استانبولی به آن «Biçimbirim» گفته می‌شود.

به دو قسمت تقسیم می‌شود 

  • Kök morfem (مورفم ریشه)
  • Budaq morfem (مورفم شاخه) 

مورفم ریشه بصورت مستقل می‌تواند مورد استفاده قرار بگیرد اما مورفم شاخه در ترکیب با مورفم ریشه به کار برده می‌شود.

مورفم شاخه هم دو نوع می‌باشد.

Sözdəyişdirici (با اضافه شدن به کلمه شکل ظاهری کلمه تغییر می‌کند اما معنای جدیدی بوجود نمی‌اید)

مثال:  پسوند لار با اضافه شده به کلمه باشماق(کفش) تبدیل به شکل جمع می‌شود اما در ماهیت باشماق تغییر بوجود نمی‌اید.

Sözdüzəldici (با اضافه شدن به کلمه معنای جدیدی به کلمه می‌دهد)

مثال:  پسوند چی با اضافه شدن به کلمه باشماق تبدیل به باشماقچی (کفاش) می‌شود. (معنی کلمه از یک شی تبدیل به یک انسان گردید.)

نمونه‌هایی از «Sözdüzəldici şəkilçilər»: 
-çı, - çi, - çu, - çü; -lı, -li, -lu, -lü; -sız, - siz, -suz, -süz; - lıq, -liq, - luq, - lük; - la, - lə

 نکته: اگر خواستید یک پسوند را در نوشته بیاورید حتماً با خط تیره در اول بنویسید. این یک قاعده در نگارش انفرادی پسوندها می‌باشد. 

مورفم ریشه دارای معنی لغوی و گرامری بوده اما مورفم‌های شاخه صرفاً معنای گرامری دارند. 

به مورفمهای شاخه در ترکی آذربایجانی شکیلچی (Şəkilçi) گفته می‌شود (پسوند) 

نکته: واژه شکیلچی معدل با واژه «Ek» (اَک) در زبان ترکی استانبولی می‌باشد و کاربرد این واژه در زبان ترکی آذربایجانی به جای پسوند درست نمی‌باشد.

به  مورفم شاخه «Sözdəyişdirici»، پسوند گرامری یا به عبارت صحیح پسوند قراماتیک ({Qrammatik şəkilçi) 
و به  مورفم شاخه «Sözdüzəldici»، پسوند لغوی (Leksik şəkilçi) هم گفته می‌شود.

«Leksem»

به لئکسم در فارسی واژه گفته می‌شود. 
یک لئکسم حتماً دارای یک مورفم ریشه بوده و می‌تواند مورفم شاخه نداشته باشد و یا دارای یک یا چند مورفم شاخه باشد. 

Cümlə

جمله یک یا مجموع چند واژه است.  ما مقصود خود را به صورت جمله بیان می‌کنیم.