فونئتیکا در زبان ترکی آذربایجانی معادل آواشناسی در فارسی و معادل «Ses bilgisi» در ترکی استانبولی می‌باشد.

فونئتیکا به دو بخش تقسیم می‌شود

  • قواعد نوشتاری
  • قواعد گفتاری یا تلفظ

به قواعد نوشتاری «Orfoqrafiya» و به قواعد گفتاری «Orfoepiya» گفته می‌شود.

چند نمونه از قواعد نوشتاری:

حرف اول ابتدای جمله باید با حرف بزرگ نوشته شود
حرف اول اسم خاص باید با حرف بزرگ نوشته شود
بعضی از کلمات مرکب مانند «dərə-təpə, ev-eşik» با خط تیره (defis) نوشته می‌شود
تکرار یک کلمه در کلمات مرکب با خط تیره نوشته می‌شود (səhər-səhər, gülə-gülə})
رقم بعلاوه پسوند با خط تیره نوشته می‌شود


رقم با پسوند مانند: 

6-cı[altıncı], 2-ci[ikinci], 10-cu[onuncu], 3-cü[üçüncü]

برای مطالعه بیشتر به کتاب «Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları» مراجعه کنید. (در اینترنت موجود است)

نکته: لغتنامه «AZƏRBAYCAN DİLİNİN ORFOQRAFİYA LÜĞƏTİ» شامل املای صحیح تمام واژه‌های ادبی زبان ترکی آذربایجانی می‌باشد که بصورت یک کتاب نوشته شده و از طریق اینترنت نیز قابل دسترسی می‌باشد. غلط‌یاب نرم‌افزار ورد هم از همین لغتنامه برای کنترل املای کلمات استفاده می‌کند اگر اشتباه باشد در زیر آن خط قرمز می‌کشد. 

نکته: به نظر من ترجمه فونئتیکا به آواشناسی در زبان فارسی درست نمی‌باشد. همانطوری که در بالا ملاحظه کردید فونئتیکا شامل قواعد نوشتاری نیز می‌گردد اما از کلمه آواشناسی این معنی برنمی‌آید. به دلایلی مشابه همین و به دلیلی که در بخش مقدمه همین وبلاگ آوردم در دنیا معمولاً کلمه‌های به اصطلاح بین‌المللی(Beynəlmiləl sözlər}) را معمولاً به همان شکل استفاده می‌کنند. و سعی در ترجمه و معادلسازی آن نمی‌کنند. 

 

تعاریف واج، حرف و الفبا

واج (Fonem) آوایی که با تغییر آن معنی کلمه تغییر پیدا می‌کند. 
حرف (Hərf}): به شکل و نشانه گرافیکی و نوشتاری فونئم گفته می‌شود. 
الفبا (Əlifba}): به ترتیب معین حرفها الفبا گفته می‌شود.

در زبان ترکی آذربایجانی تعداد 32 فونئم وجود دارد و به تبعیت از آن در الفبای لاتین تعداد 32 حرف وجود دارد. 

نکته: خیلیها حرف را با فونئم یا واج اشتباه می‌گیرند امیدوارم با تعریفی که  در بالا آوردم به تفاوت این دو پی برده باشید.

الفبای لاتین ترکی آذربایجان

Aa , Bb , Cc , Çç , Dd , Ee , Əə , Ff , Gg , Ğğ , Xx , Hh , Iı , İi , Jj , Kk , Qq , Ll , Mm , Nn , Oo , Öö , Pp , Rr , Ss , Şş , Tt , Uu , Üü , Vv , Yy , Zz

نکته: از نظر استاندارد بین المللی بهترین الفبا به الفبایی گفته می‌شود که تعداد نقطه کمتری داشته باشد و یک کلمه را بتوان بدون جدا کردن قلم از کاغذ نوشت. بر طبق همین نظر الفبای لاتین فعلی آذربایجانی هم کاملا استاندارد نیست اما به هر حال خیلی خیلی بهتر از الفبای عربی می‌باشد.

صدا به دو بخش تقسیم می‌شود: 

  • صداهای آکوستیک (Akustik səslər})
  • صداهای گفتاری (Danışıq səslər})

صداهای آکوستیک در علم فیزیک بررسی می‌گردند مانند صداهای تولید شده توسط اشیاء و حیوانات

صداهای گفتاری

توسط انسان و به‌ وسیله اندامهای صوتی (Danışıq üzvləri}) بدن انسان تولید می‌گردد که شامل:

  • ششها (Ağciyərlər)
  • نای (Nəfəs borusu)
  • ناحیه گلو (Qırtlaq)
  • تارهای صوتی (Səs telləri)
  • حفره دهانی (Ağız boşluğu)
  • زبان (Dil) 
  • دندانها (Dişlər) 
  • لبها (Dodaqlar)
  • حفره بینی (Burun boşluğu)

 می شود.


 
در زبان لاتین و انگلیسی به صداهای گفتاری «Phone(phonetics)» گفته می‌شود. 
صداهای گفتاری به وسیله اندامهای گفتاری تولید می‌گردد. 


در ترکی آذربایجانی آواهای گفتاری به دو دسته «(صدادار یا مصوت)Sait» و «(بی‌صدا یا صامت)Samit» تقسیم می‌شود.

نکته: به کاربردن عبارت «سسلی حرفلر یا سسسیز حرفلر» درست نمی‌باشد سعی کنید از «Sait» و «Samit» استفاده نمائید.(صائت سسلر و صامت سسلر و یا صائت فونم‌لر و صامت فونم‌لر) در قید و بند این نباشید که چون این دو واژه از زبان عربی گرفته شده باید ترجمه کنیم. 
استفاده از کلمه «حروف صدادار و بی‌صدا» در زبان فارسی هم صحیح نمی‌باشد. و باید به این توجه کرد که صدادار و بی‌صدا در سیستم گفتاری قابل تعریف هست نه در سیستم نوشتاری.

صائت (مصوت)

جریان هوا به صورت آزاد و بدون هیچ مانعی خارج می‌گردد. (من برای راحتی و به خاطر شباهت با ترکی صائت خواهم نوشت)

تعداد «Saitlər» در ترکی آذربایجان 9 تا می‌باشد. 

[A] [O] [U] [I] [E] [Ə] [Ö] [Ü] [İ]

دسته‌بندی صائتها

اگر وسط زبان در داخل دهان انسان را در نظر بگیریم به قسمت جلوی دهان «Dil önü»، به قسمت نزدیک حلق و پشت زبان «Dil arxası» و به مرکز زبان «Dil ortası» گفته می‌شود.

صائت‌های «[A] [O] [U] [I]» در پشت زبان و نزدیک حلق، صائت‌های «[Ə}] [Ö] [Ü] [İ]» در جلوی زبان و صائت «[E]» در وسط زبان تلفظ می‌شوند.

Dil arxası saitlər:  [A] [O] [U] [I]
Dil önü saitlər: [Ə] [Ö] [Ü] [İ]
Dil ortası sait: [E]

به صائت‌هایی که در عقب زبان و نزدیک حلق تلفظ می‌شوند صائت‌های ضخیم (Qalın) و به صائت‌هایی که در جلو و مرکز زبان تلفظ می‌شوند نازک (İncə}) گفته می‌شود.

Qalın saitlər: [A] [O] [U] [I]
İncə saitlər: [Ə] [Ö] [Ü] [İ] [E]

صائتها با توجه به وضعیت لب‌ها هم به دو دسته تقسیم می‌شوند: 

Dodaqlanan saitlər: [O] [Ö] [U] [Ü]
Dodaqlanmayan saitlər: [A] [Ə] [E] [İ] [I]

نوع دیگر تقسیم‌بندی صائتها مربوط به وضعیت اندازه باز بودن دهان می‌باشد اگر دهان کاملا باز باشد صائتهای باز«Açıq»  و اگر نیمه باز باشند صائتهای نیمه باز «Qapalı» نامیده می‌شوند. 

Açıq saitlər: [A] [Ə] [O] [Ö] [E]
Qapalı saitlər: [I] [İ] [U] [Ü]

نکته: در بوجود آمدن همه صائتها، تارهای صوتی فعال هستند. (Cingiltili)
نکته: برای نشان دادن آواها حتماً باید در داخل کروشه آورده شوند. 
نکته: دقت نمائید صائت «ı» و «i» را با هم اشتباه نگیرید با اینکه از نظر نوشتاری خیلی به هم شبیه می‌باشند اما خیلی با هم تفاوت دارند. در ایران متأسفانه خیلی‌ها اشتباه می‌نویسند. صائت «ı» ضخیم (قالین) و صائت «i» نازک (اینجه) می‌باشد.

صامت

جریان هوا به مانع های مختلفی برخورد می‌کند. (لب، زبان، دندان)

دسته‌بندی صامتها

صامتها با توجه به فعال بودن و نبودن تارهای صوتی به دو دسته «Cingiltili» و «Kar» تقسیم می‌شوند.
با توجه به اینکه در صامتهای «Kar» تارهای صوتی ارتعاش ندارند هنگام تلفظ دارای فشار و بوده و حالت انفجارمانندی دارند. برای نمونه به تلفظ دو صامت متناظر [B] و [P] دقت نمائید. ملاحظه می کنید که تلفظ [P] فشار بیشتری در دهان ایجاد می‌کند.

اگر محل تلفظ دو صامت یکسان باشد اما در بوجود آمدن یکی از آن دو تارهای صوتی فعال نباشد صامتهای متناظر(Qarşılıq) خوانده می‌شوند. 
صامتها بصورت متناظر در زیر آورده شده‌اند: 

Cingiltili: [B] [C] [D] [G] [Ğ] [J] [Q] [L] [M] [N] [R] [V] [Y]  [Z]   -
Kar:        [P] [Ç] [T] [K] [X] [Ş] [K'] -   -   -   -  [F] [X'] [S] [H]

صامتهای «[L]   [M]   [N]   [R]» متناظر«کار» و صامت «[H]» متناظر «جینگیلتیلی» ندارند. 

 نکته: برای این دو اصطلاح معادل فارسی نداریم

قواعد گفتاری(Orfoepiya qaydaları)

بعضی از کلمات به همان شکلی که نوشته می‌شوند تلفظ نمی‌گردند. 
مثلاً پسوند «dan, dən» که پسوند حال «çıxışlıq» می‌باشد با اضافه شدن به کلماتی که آخرین فونئم آن «n» می‌باشد به شکل زیر تلفظ می‌گردد. 

Can+dan = candan[cannan]

«جاندان» نوشته می‌شود اما در موقع تلفظ باید «جاننان» تلفظ بشود. (سنی جاندان سئویرم) 
همچنین Məndən[mənnən], ondan[onnan], bundan[bunnan]

اما همین پسوند با ضافه شدن به کلمه «ev» موقع تلفظ بدون تغییر می‌ماند

evdən[evdən]

نکته: اگر کلمه «مندن» را به همان صورتی که نوشته می‌شود تلفظ کنید مرتکب اشتباه شده‌اید و شنونده آگاه به زبان ترکی آذربایجانی فورا متوجه بی‌سوادی شما در دستور زبان ترکی خواهد شد.

چند نمونه از قواعد تلفظ صائتها

وقتی یک صائت تکرارا در یک کلمه می‌اید بصورت یک صائت کشیده تلفظ می‌گردد 
مانند: saat [sa:t], təəssüf [tə:ssüf], bədii [bədi:]

 نکته: دونقطه در نمایش تلفظ به معنی کشیده تلفظ شدن می‌باشد.

تکرار دو صائت مختلف باعث می‌شود در موقع تلفظ آوای [Y] در بین آن‌ها اضافه گردد. 
مثال: radio [radiyo], ailə [ayilə], zəif[zəyif] 

نکته: منظور این هست که کلمه رادیو را به شکل «radio» می نویسیم اما موقع خواندن و تلفظ باید به شکل «radiyo» تلفظ کنیم. 
نکته: در زبان فارسی هم موارد اینچنینی داریم اما به صورت قواعد نانوشته موجود هست مانند کلمه شنبه که موقع تلفظ آن را [شمبه] تلفظ می‌کنند. 

نمونه‌های دیگر: fəaliyyət[fa:liyət], müavin[ma:vin], dovşan[do:şan], nənəyə[nəniyə] 

نکته: صائتهای «ü» و «ı» به شکل کشیده تلفظ نمی‌شوند.

چند نمونه از قواعد تلفظ صامتها

در وسط کلمه صامتهای «qq»، «pp»، «kk»، «tt» بغل هم بیایند تلفظ یکی از آن‌ها عوض می‌شود. 

Səkkiz[səkgiz], hətta[hətda], tappıltı[tapbıltı], doqquz[dok'quz]

نکته: اگر دقت کرده باشین هر چهار صامت «kar» به معادل متناظر «cingiltili» تبدیل و تلفظ می‌گردد.

در جفت صامت «yy» که در کلمه‌ها می‌آید فقط یکی از آن‌ها تلفظ می گردند. 

Ədəbiyyat[ədəbiyat], cəmiyyət[cəmiyət], fəxriyyə[fəxriyə]

نمونه‌های دیگر: İstiqamət[isdiqa:mət], dostluq[dostlux], qonaq[qonax]

برای مطالعه بیشتر به کتاب «Azərbaycan dilinin orfoepiya qaydaları» مراجعه کنید. 
کتاب «Azərbaycan dilinin orfoepiya lüğəti» هم لغتنامه‌ای است که شکل صحیح تلفظ کلمات را گردآوری کرده و در دسترس همگان قرار دارد. 

 

قانون آهنگ در زبان ترکی آذربایجانی

تمام صائتها در کلمات ترکی از نظر ضخیم (Qalın) یا نازک (İncə}) بودن از همدیگر تبعیت می‌کنند یعنی همه آن‌ها یا از نوع ضخیم می‌باشند و یا از نوع نازک 
مانند: qalın, incə, çörək, ürək, yaşlı

کلماتی که از این قانون تبعیت نمی‌کنند از زبانهای دیگر وارد زبان ترکی شده‌اند. 
مانند: ahəng, alim, hakim

 

تکیه (زبان‌شناسی)

تلفظ شدیدتر یک هجا نسبت به دیگر هجاها در ترکی آذربایجانی «Vurğu» نامیده می‌شود. معادل انگلیسی آن «Stress (linguistics)» می‌باشد. 
در زبان ترکی آذربایجانی اکثر تکیه‌ها در هجای آخر اتفاق می‌افتند لیکن وجود دارد بعضی از کلمه‌ها که هجای اول آن‌ها تکیه دارند. 
مانند: traktur, kombaynçı

تحلیل فونئتیکی (Fonetik təhlil)

در تحلیل فونئتیکی یک کلمه:

حروف و تلفظ آن را می‌نویسیم
تعداد حرف و آوا را می‌نویسیم
هجاها و تکیه کلمه را مشخص می‌کنیم
صائتها و نوع آن را مشخص می‌کنیم
صامتها و نوع آن را مشخص می‌کنیم