معنای لغوی و معنای گرامری

کلمه معنای لغوی و معنای گرامری دارد. (Sözün leksik və qrammatik mənası)

 نکته: در زبان ترکی آذربایجانی واژه‌ای به نام گرامر نداریم در‌ واقع قراماتیکا را باید استفاده کنیم. 

سوال: قراماتیکا با قراماتیک چه فرقی دارد؟ 
جواب: قراماتیک یعنی چیزی که به قراماتیکا مربوط می‌شود در‌ واقع قراماتیکا به صورت یک اسم مستقل بکار می‌رود اما قراماتیک به مانند یک صفت برای اسم استفاده می‌گردد و مربوط بودن موصوف به قراماتیکا را نشان می‌دهد. (در اینجا صفت و موصوف را برای فهمیدن مطلب آوردیم)
مانند: قراماتیک معنا

Qrammatika çox köhnə elmlərdəndir.
Hər bir dilin özünəməxsus fonetik sistemi, 
lüğət tərkibi və qrammatik quruluşu olur.

نکته: به تفاوت استفاده اصطلاح‌های دیگری همچون لئکسیکا (با لئکسیک)، فونئتیکا (با فونئتیک)، مورفولوگیا (با مورفولوژی)، سینتاکسیس (با سینتاکتیک) و نمونه‌های مشابه دقت کنید.  این قاعده در اکثر زبانهای دنیا استفاده می‌گردد پس بهتر خواهد بود کاربرد درست کلمه‌های بین‌المللی را خوب یاد بگیرید. 

کلمه (söz) واحد اصلی زبان می‌باشد.تمامی کلمه‌های موجود در زبان ترکیب لغت زبان یعنی لئکسیکا(Leksika) را تشکیل می‌دهد.

شعبه علمی که از ترکیب لغات زبان بحث می‌کند لئکسیکولوگیا (Leksikologiya) نامیده می‌شود. 

چیزی که از بیان یک کلمه می‌فهمیم معنای لغوی (Leksik məna}) کلمه می‌باشد. اما کلمه معنای قراماتیکی هم دارد. یعنی ویژگیهای دستور زبانی یک کلمه معنای قراماتیکی نامیده می‌شود. (Qrammatik məna})

کلمه معنای حقیقی و مجازی نیز دارد. 
مانند: مانند بچه خوابید (حقیقی)، کولاک خوابید (مجازی) 

 

جناسها (Omonimlər)

کلماتی که تلفظ و گفتار یکسان دارند اما معنای لغوی مختلفی دارند. 

bağ(باغ), bağ(بند کفش)           
gəlin (بیائید), gəlin(عروس)

اسم عام و خاص (Ümumi və xüsusi isimlər)

مانند رودخانه (اسم عام) و آراز(اسم خاص)

نکته: در دستور زبان اسم (isim) و نام (ad) با هم تفاوت دارند. 

مترادف‌ها (Sinonimlər)

کلماتی که تلفظ و گفتار مختلف دارند اما معنای لغوی مانند و یا بسیار نزدیکی با هم دارند. 

Eynək: gözlük     qəşəng: gözəl: göyçək     oturmaq: əyləşmək

متضادها (Antonimlər)

کلماتی که در معنا درست عکس همدیگر می‌باشند. 

İşıq: qaranlıq         arıq: kök       oyanır: yatır

Ümumişlək və ümumişlək olmayan sözlər

یعنی کلمه‌هایی که کاربرد همگانی دارند و کلماتی که کاربرد همگانی ندارند. (نمی‌دانم معادل فارسی دارد یا نه) 

کلماتی که کاربرد همگانی ندارند (Ümumişlək olmayan sözlər)

مانند: 

کلمات مخصوص گویش‌ها (Dialekt sözlər):

این کلمات ویژگی محلی داشته و در زبان یک گروهی از مردم استفاده می‌شود.           
مانند: qəfildən – lapdan           xiyar- gülbəsər

اصطلاحات (Terminlər)

کلماتی که مختص پیشه‌ها و زمینه‌های خاص می‌باشد.           
معادل «Term» در زبان انگلیسی می‌باشد.           
مانند: 

Azərbaycan dili: fonetika, samit, mubtəda;
Ədəbiyyat: sujet, folklor, poema, oçerk;
Biologiya: iynəyarpaqlılar, flora, subtropik;
Tibb: - angina, validol, qrip, pnevmaniya;
Musiqi: forte (ucadan), piano (pəsdən)
Riyaziyyat: tənlik

در‌واقع هر زمینه علمی و هر پیشه کلمات مخصوص در آن زمینه دارند که به آن‌ها در ترکی آذربایجانی «İxtisas sözlər» یا «terminlər» گفته می‌شود. 

 نکته: ترجمه «Terminlər» به اصطلاحات زیاد درست به نظر نمی‌رسد. 

کلمات کهنه شده (Arxaizmlər)

«Arxaizmlər» یا «Köhnəlmiş sözlər» کلماتی هستند که دیگر مورد استفاده همگانی واقع نمی‌شوند. 

مانند: 

arı (təmiz), 
yey (yaxşı), 
seyvan (eyvan), 
iraq (uzaq), 
ər/ərən(igid), 
ayaq (qədəh), 
tanıq (şahid), 
sayru (xəstə), 
us (ağıl),
əsən (sağ-salamat), 
damu (cəhənnəm), 
uçmaq (cənnət), 
duş (yuxu), 
altun (qızıl), 
guz (payız), 
ayıtmaq (demək), 
varmaq (getmək), 
yazı (çöl)

کلمات جدید (Neologizmlər)

«Neologizmlər» یا «yeni sözlər» به دلیل نوآوری در زندگی عمومی , موارد جدید در زمینه‌هایی مانند سرطان ، علوم ، فن آوری ، فرهنگ ، خانوار ، نیاز به بیان وقایع با کلمات جدید است. 

مانند: 

kosmodrom, 
sərinkeş, 
biznesmen, 
ekologiya, 
alışqan, 
telefilm, 
olay (hadisə), 
durum (vəziyyət), 
uçaq (təyyarə), 
çağdaş (muasir), 
açıqca (otkrıtka), 
nəfəslik (fortoçka), 
dabankeş (rajok).

کلماتی که به ترکیب لغت زبان وارد می‌شوند بعد از مدت معینی یک قسمتی از آن‌ها تبدیل به کلمات کاربردی عمومی (Ümumişlək sözlər) می‌شوند اما بقیه به همان حالت کاربرد خاص می‌مانند. 

ترکیب کلمات و عبارت پردازی(Frazeoloji birləşmələr)

به عبارت حاصل از ترکیب چند کلمه که یک معنای لغوی را می‌رساند «Frazeoloji birləşmələr» گفته می‌شود.           
مانند:

قلب به دهان آمدن (ترسیدن)، چشم من آب نمیخوره (باور نداشتن) 

qorxmaq = urəyi ağzına gəlmək          
inanmamaq = gözu su içməmək          
qaçmaq = dabanına tupurmək          
yorulmaq = əldən duşmək

کلمات اصیل آذربایجانی و کلمات قرضی

کلمات اصیل آذربایجانی (əsl Azərbaycan sözləri)

فعلها، کلماتی که ریشه آن‌ها فعل می‌باشند، اعداد (استثنا: هشتاد، میلیون، میلیارد و تریلیون)، ضمیرها، نامهای خویشاوندی، اعضای بدن و کلماتی که آخر آن‌ها صامتهای «q» و «k» بوده و موقع تلفظ به «ğ» و «y» تبدیل می‌شوند. 

کلمات قرضی (alınma sözlər)

کلماتی که با «r» شروع شده باشد، کلماتی که در ترکیب آن‌ها «j» باشد، کلماتی که با جفت صامت شروع شده و یا با جفت صامت تمام شده باشد، کلماتی که در ترکیب آن‌ها سه صامت پشت هم باشد،

کلمات قرضی را می‌توان به دو دسته تقسیم می‌شود: 

1- کلماتی که از عربی یا فارسی گرفته شده باشد          
مانند: «qanun, hökm, şuur, mualicə, sahib»

2- کلماتی که از زبانهای اروپایی گرفته شده باشد          
مانند: «traktor, tramvay, velosiped, respublika, demokratiya»

نکته: به کلمات قرضی که در بیشتر زبانهای دنیا استفاده می‌گردد کلمات بین‌المللی(beynəlmiləl sözlər) گفته می‌شود.           
مانند: «parlament, deputat, firma, fonetika»

نکته: نه تنها کلمات بین‌المللی حتی کلمات معمولی وقتی از یک زبان دیگر وام گرفته می‌شود و معادل داخلی ندارند ترجمه و معادلسازی نمی‌شوند اینکار نه تنها زبان را تضعیف نمی‌کند بلکه به غنی شدن زبان نیز می‌انجامد (برعکس وضعیت فعلی کشورمان)  این بیماری است که در ایران حتی گریبانگیر زبان ترکی هم شده است و علت آن هم نبود آموزش صحیح و آشنا نبودن به مورفولوژی زبان ترکی آذربایجانی می‌باشد. 

کلمات قرضی که آخر آن‌ها صامتهای «q» و «k» می‌باشد، موقع تلفظ و افزوده شدن صائت به «ğ» و «y» تبدیل نمی‌شوند.           
مانند: 

yazıq: yazığı gördüm          
 vərəq: vərəqi yazdım          
 çörək: çörəyi yedim          
 şərik: şəriki gördüm

ترکیب کلمه. ایجاد کلمه

«morfemika» بخشی از زبانشناسی است که به بحث در مورد ترکیب کلمات می‌پردازد.

ریشه(بن) و پسوند (kök və şəkilçi)

قسمتهای دارای معنی کلمه ریشه و پسوند می‌باشد. ریشه به تنهایی دارای معنی می‌باشد اما پسوند با اضافه شدن به ریشه دارای معنی مشخصی می‌گردد.           
در زبان ترکی آذربایجانی ریشه کلمات در اول و پسوند (یا پسوندها) در آخر کلمه می‌‌آید.           
پسوندها دو جور هستند پسوندهای لغوی و پسوندهای قراماتیکی (Leksik və qrammatik şəkilçilər)           
پسوند لغوی با اضافه شدن به ریشه معنی جدیدی غیر از معنی ریشه ایجاد می‌کند.           
مثلاً : Dəmir + çi = dəmirçi

پسوند قراماتیکی فقط فرم کلمه را عوض می‌کند.            
مانند: پسوند جمع، حال، منسوبیت، شخص، درجه‌های صفت، فرمهای تصریفی و بدون تصریف فعلها، زمان

 نکته: پسوندهای قراماتیکی مختص زبان ترکی آذربایجانی می‌باشند. (یعنی از زبانهای دیگر وام گرفته نشده‌اند) 

پسوندهی لغوی یک، دو و چهار مدل نوشته می‌شوند.           
پسوندهی قراماتیکی دو و چهار مدل نوشته می‌شوند.

پسوندهایی که تابع قانون آهنگ ترکی آذربایجانی می‌باشند دو و چهار مدل نوشته می‌شوند. 

پسوندهای لغوی که یک مدل نوشته می‌شوند           
مانند: 

-daş, -kar, -xana, -dar, -stan, -şünas, -zadə, -keş

پسوندهای لغوی که دو مدل نوشته می‌شوند          
مانند: 

-la, -lə

نکته: پسوندهای دوتایی با «a» و «ə» که یکی صائت ضخیم و دیگری صائت ظریف می‌باشد نوشته می‌شوند که برای نشان دادن یکی از پسوندها را نوشته و بالای آن عدد دو قرار می‌دهند و در پسوندهای چهارتایی عدد چهار در بالای یکی از پسوندها نوشته می‌شود.          
مانند:  

-la2 (-la, -lə) -di4 (-di, -dı, -dü, -du)

در پسوندهای دوتایی فقط از دو صائت «açıq» استفاده می‌شود: (a, ə). سه تا صائت دیگر به این خاطر استفاده نمی‌گردند چون آن‌ها در کلمات اصیل آذربایجانی غیر از هجای اول بکار برده نشده‌اند به عبارت دیگر صائتهای «e, o, ö» درکلمات اصیل آذربایجانی غیر از هجای اول در هجاهای بعد وجود ندارند.(یکی از روشهای تشخیص کلمات اصیل ترکی از کلمات وارد شده از دیگر زبانه)

 نکته:  اگر صائت آخرین هجای ریشه کلمه از نوع «qalın» باشد پسوندها هم از همان نوع «qalın» و اگر «incə» باشد پسوندها هم «incə» می‌شوند. 

مانند پسوند قراماتیکی جمع (lar2) 

 a, o, u, ı → a     

kitablar + lar = kitablar (qalın)      
bacı + lar = bacılar(qalın)      
pul + lar = pullar(qalın)      
yol + lar = yollar(qalın)      

ə, e, ö, ü, i → ə     

şəkil + lər = şəkillər (incə)     
səbəd + lər = səbədlər (incə)     
ev + lər = evlər (incə)     
göl + ıər = göllər (incə)     
gül + lər = güllər (incə) 

پسوندهای چهارتایی با توجه به صائت آخرین هجا به صورت زیر به کار می‌رود:      
مانند پسوند لغوی شغل ساز (-çi4) 

 a, ı → ı    
başmaq + çı = başmaqçı    
sınıq + çı = sınıqçı

o,u →  u    
yol + çu = yolçu    
quş + çu = quşçu

ə, e, i → i    
güləş + çi = güləşçi    
əkin + çi = əkinçi

ö, ü → ü    
çöl + çü = çölçü    
gül + çü = gülçü

نکته: تمام چهار صائت پسوندهای چهارتایی از نوع «qapalı» می‌باشند (ı, i, u, ü) که دو تا صائت «ı, u» از نوع «qalın» و دو صائت «i, ü» از نوع «incə» می‌باشند. 

صامت پیوند‌دهنده (bitişdirici samit)

بعضی از پسوندها در زبان ترکی با صائت شروع می‌شوند. حال اگر همین پسوند‌ها به کلمه‌ای اضافه گردد که آخر آن کلمه هم صائت باشد. یک صامت پیوند دهنده بین آن دو اضافه می‌گردد (صامتهای «y, n, s»)    
مانند: işlə + əcək = işləyəcək spacespacespacespacespace körpü + ün = körpünün spacespacespacespace xala + ı = xalası

حال به نمونه‌های زیر توجه کنید و با نمونه‌های بالا مقایسه نمائید. 

gəl + əcək = gələcək spacespacespacespacespace gül + ün = gülün spacespacespacespacespace balam + ı = balamı

ملاحظه می‌کنید که چون آخر کلمات با صامت تمام شده بنابراین نیازی به استفاده از صامت پیوند دهنده نبوده است.

نکته: پسوندهای که ابتدای آن‌ها صائت می‌باشد را بصورت دوفرمی ترکیب شده با صامت پیوند دهنده هم نشان می‌دهند.     
مانند: 

-in4  -nin4

مثال دیگری از پسوندها

-caq2(-caq,-cək): aparacaq, gedəcək

 -lıq4(-lıq, -luq, -lik, -lük): Dağlıq, quruluq, gözəllik, çöllük

همانطوری که ملاحظه می‌کنید صامت آخر پسوند در «incə» از «q» به «k» تبدیل شده است. 

کلمات ساده، مشتق و مرکب (sadə, düzəltmə və mürəkkəb sözlər)

کلمات ساده

کلمات ساده از یک ریشه و یا از ترکیب ریشه با پسوند قراماتیکی هستند. 
مانند: «kitab, kitablar, kitablardan»

کلمات مشتق (düzəltmə)

از ترکیب ریشه با پسوند لغوی بوجود می‌آیند. 
مانند: «məktəbli (məktəb + li), qışlaq (qış + laq),  başla (baş + la)» 

نکته: به کلماتی که ریشه کلمه در آن‌ها مشترک می‌باشد «eyniköklü sözlər» گفته می‌شود. (کلمات هم‌ریشه)
مانند: «baş, başçı, başlıq, başlanğıc»

کلمات مرکب(mürəkkəb sözlər)

از ترکیب دو یا چند کلمه (söz birləşməsi) که معنی جدیدی به خود می‌گیرد کلمات مرکب بوجود می‌آیند. 
مانند: «ayaqqabı, toyuq-cücə, gecə-gündüz, suyuşirin »

نکته: برخی از کلمات مرکب با تیره (defis) نوشته می‌شوند. (رجوع شود به بخش فونئتیکا)

نکته: حرف اول نامهای مرکب مانند نامهای اداری، دولتی و جغرافیایی با حروف بزرگ نوشته می‌شود. (منظور نام مرکب است نه اسم مرکب)
مانند: BMT – Birləşmiş Millətlər Təşkilatı
İİR – İran İslam Respublikası
AMEA – Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası