صرف (Morfologiya)

بخش اول اسم، صفت، اعداد و ضمیر

معلومات عمومی در مورد قراماتیکا (گرامر)

قراماتیکا یکی از شاخه های زبانشناسی است که قوانین تغییر کلمات و ترکیب آنها در جملات را بررسی می‌کند.

قراماتیکا به دو بخش تقسیم می‌شود.

مورفولوگیا (morfologiya)
 سینتاکسیس (sintaksis)

مورفولوگیا در اصل یک کلمه یونانی می‌باشد که از ترکیب دو واژه «morfos» به معنی شکل و فرم و «logos» به معنی بحث تشکیل شده است.

در مورفولوگیا کلمات به عنوان بخشهای کلامی (nitq hissəsi) مورد بحث قرار می‌گیرد و شکل و فرم، ساختار و تغییرات کلمه در نقش‌های مختلف دستوری کلمات یاد گرفته می‌شود. معادل فارسی مورفولوگیا «تکواژشناسی یا صَرف یا ساختِ‌واژه» و معادل ترکی استانبولی «Biçimbilim» می‌باشد.

سینتاکسیس هم یک کلمه یونانی و به معنی ترتیب می‌باشد. معادل فارسی آن نحو یا جمله‌شناسی و به دانش مطالعه قواعد مربوط به نحوه ترکیب و در کنار هم آمدن واژه‌ها به‌ منظور ایجاد و درک جملات در یک زبان اطلاق می‌شود. 
معادل ترکی استانبولی آن «Sözdizim» می‌باشد. 

تعداد بخشهای کلامی (nitq hissəsi) در زبان ترکی آذربایجانی 11 می‌باشد و به دو بخش کلامی اصلی و کمکی تقسیم می‌گردد.

1- بخشهای کلامی اصلی (əsas nitq hissələri)

اسم، صفت، شمارش، ضمیر، فعل، و قید
isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf
 

2- بخشهای کلامی کمکی (köməkçi nitq hissələri) 
qoşma, bağlaycı, ədat, modal sözlər, nida
 

بخشهای کلامی اصلی دارای معنای لغوی و قراماتیکی هستند اما بخشهای کلامی کمکی فقط معنای قراماتیکی دارند. 

بخشهای کلامی اصلی (əsas nitq hissələri)

اسم (isim)

نام اشیاء و موجودیت‌ها را می‌رساند و به یکی از سوال‌های چه کسی؟، چه چیزی؟ و کجا پاسخ می‌دهد. 

kim?, nə?, hara? suallarından birinə cavab verir.

موجودیت‌ها بر دو نوع می‌باشد:

1- موجودیت حقیقی (konkret varlıqlar)                     
مانند:                      
نان، در، کوه، دریا، سوزن، مه

çörək, qapı, dağ, dəniz, iynə, duman

2- موجودیت مجازی (mücərrəd varlıqlar)                     
مانند:                      
خیال، خواب، مقصد، معنی، فکر، تاریخ، موفقیت، علم

 xəyal, yuxu, məqsəd, məna, fikir, tarix, uğur, elm

اسمها از نظر ساختار  ساده، مشتق و یا مرکب می‌باشد.

sadə isimlər, düzəltmə isimlər, mürəkkəb isimlər 

اسم‌های ساده (sadə isimlər)

از ریشه و یا ترکیب ریشه با پسوندهای قراماتیکی بوجود می‌اید.                      
مانند:  torpaq, torpağın, torpağa, torpaqlar... 

اسم مشتق (düzəltmə isim)

از اضافه شده پسوندهای لغوی به ریشه کلمات بوجود می‌آید.

پسوندهایی که از اسم، صفت، ضمایر و اعداد، اسم جدید می‌سازند:                      
مانند:‌ 

-çı⁴ (-çı, -çi, -çu, -çü): balıq+çı, kömək+çi, çörək+çi                     
-lıq⁴ (-lıq, -luq, -lik, -lük): dağ+lıq, gözəl+lik, dərzi+lik, yaxşı+lıq, çöl+lük

و پسوندهای زیر

-daş, -ça² -lı⁴ , -laq² , -cıq⁴ , -cığaz⁴ , -gil, -iyyat,-iyyət, -iyyə, -at² , -stan                    
-gər, -şunas, -ov, -yev, -zadə, -xana, -dar, -keş, -i(-vi) 

پسوندهایی که از فعل اسم می‌سازند:                    
مانند:‌ 

ış⁴: bax+ış, gül+üş, yağ+ış                  
-aq², -q, -k: yat+aq, dara+q, istə+k                  
-ma²: qovur+ma, suz+mə, çək+mə                  
-ıq⁴: -q: tapşır+ıq, bil+ik, qoru+q                  
-tı⁴: qışqır+tı, göyər+ti, çığır+tı                  
-qı,-qu,-ki,-kü(-ğı,-ğu,-gi,-gü): çal+ğı, pus+qu, səp+ki                  
 

نکته: اگر صامت آخر فعل از نوع «cingiltili» باشد از پسوندهای «ğı, -ğu, -gi, -gü-» و اگر صامت آخر از نوع «kar» باشد از پسوندهای «qı, -qu, -ki, -kü-»  استفاده می‌شود. این نکته در پسوندهایی مانند نمونه‌ای که در زیر آمده است هم صادق است. 

-qın, -kin, -qun, -kun (ğın, -gin, -ğun, -gun): bas+qın, qır+ğın, yan+ğın, daş+qın, sur+gun

و پسوندهای زیر

-ik⁴, -ı⁴, -ım⁴, -ın⁴, -ınc⁴, -ar, -acaq, -ır⁴, -maca², -caq², -c, -cə, -gə, -ıntı⁴, -ıd⁴

پسوند «stan-» اگر به کلمه‌ای که آخرش با صائت تمام شده باشد به همان شکل اضافه می‌گردد.                  
مانند: Gürcü + stan = Gürcüstan, qobu + stan = Qobustan

ولی اگر به کلمه‌ای که آخرش با صامت تمام شده باشد اضافه گردد به اولش یکی از «ı, i, u, ü» صائتها اضافه می‌گردد.                  
مانند: gül-ü-stan, Bolqar-ı-stan, Monqol-u-stan 

اسم‌های مرکب (mürəkkəb isimlər)

اسمهای مرکب از ترکیب چند کلمه با معنای مختلف بوجود می‌آید                  
مانند:  kəklikotu, söz-söhbət, gəliş-gediş, uşaq-muşaq, vurhavur, Gülxanım, 

اسم عام و اسم خاص (ümumi və xüsusi isimlər)

اسم عام، اسمی است که بر همه افراد و اشیاء و مفاهیم دلالت کند و بین همه آنها مشترک باشد (مانند «کتاب»، «مرد») و اسم خاص، اسمی است که تنها به یک فرد یا شی اشاره دارد و همه را شامل نمی‌شود (مانند «فرزام»، «بیستون»، «آذربایجان»). 

نکته: اول اسم خاص باید با حرف بزرگ نوشته شود.                  
نکته: بعضی از اسمهای عام بصورت اسم خاص هم ممکن است استفاده گردد. 

اسمهای مفرد و جمع (tək və cəm isimlər)

اسم مفرد با قبول پسوند جمع «-lar²» به اسم جمع تبدیل می‌شود                
مانند:‌ kitab – kitablar

اسم جمع با اضافه کردن اعداد به اول اسم هم بوجود می‌آید.                
مانند: yeddi qardaş, yüz il

اسم خاص هم می‌تواند با قبول پسوند جمع به کار رود در این صورت حرف اول آن‌ها باید بزرگ نوشته شود.                
مانند:  Koroğlular, Nizamilər, Füzulilər, Babəklər

اسم جمع (toplu isimlər)

بعضی از اسمها بدون اینکه علامت جمع داشته باشند بر بیش از یک نفر یا چیز دلالت می‌کنند                
مانند: sürü, naxır, ilxı

حالتهای دستوری اسمها (ismin hallanması)

اسمها در جمله به خاطر ارتباطی که با دیگر کلمه‌های جمله پیدا می‌کنند تغییر پیدا می‌کنند. به این تغییرات حال‌های اسم گفته می‌شود.                
در ترکی آذربایجانی 6 حال اسمی وجود دارد. 

1- «Adlıq hal»

در این حال اسم هیچ پسوندی ندارد و به یکی از سوالهای «kim?, nə?, hara?» جواب می‌دهد.  

2- «Yiyəlik hal»

به دو بخش معین (Müəyyənlik bildirən) و غیر معین (Qeyri-müəyyənlik bildirən) تقسیم می‌گردد.                
معین به یکی از سوالهای «kimin?, nəyin?, haranın?» جواب می‌دهد و پسوند آن «-in⁴(-nin⁴)» می‌باشد.               
مانند: Məmmədin (kimin?), dəftərin (nəyin?), Bakının (haranın?)

غیر معین به سؤال چه چیزی (nə) جواب می‌دهد و فاقد پسوند می‌باشد.              
مانند: qonaq (nə?) otağı

نکته: «qonağın otağı» معین و «qonaq otağı» غیرمعین می‌باشد.

نکته: ضمایر «من (mən)» و «ما (biz)» به جای پسوند «in» از پسوند «im» استفاده می‌کنند.               
مانند: «mənim, bizim»

نکته: پسوند «-in⁴» مربوط به این بخش با پسوند منسوبیت دوم شخص مفرد جناس می‌باشد. 

مانند:  dəftərin cildi, aşığın sazı (yiyəlik hal)hspace*{5mm} sənin dəftərin, sənin sazın (mənsubiyyət).

3- «Yönlük hal» 

به یکی از سوالهای «kimə?, nəyə?,haraya?» جواب می‌دهد و پسوند آن «-a²(-ya²)» می‌باشد.

جهت، استقامت و یا آخرین نقطه را می‌رساند.             
مانند: Murada (kimə?), quzuya (nəyə?), kəndə (haraya?) və s.

نکته: اسمهایی که آخر آن‌ها یکی از دو صائت «a,ə» که هر دو از نوع «açıq» می‌باشند. در موقع تلفظ به یکی از صائتهای «ı, i, u, ü»  که از نوع «qapalı» می‌باشند تبدیل می‌گردند.             
مانند: arabaya [arabıya], dərəyə[dəriyə], şuşaya[şuşuya], kölgəyə[kölgüyə]

4- «Təsirlik hal»

به یکی از سوالهای «kimi?, nəyi?, haranı?» جواب می‌دهد و پسوند آن «-ı⁴(-nı⁴)» می‌باشد.           
کار یا حرکت انجام شده بر روی یک شی را می‌رساند و تقریبا معادل حالت مفعولی در زبان فارسی می‌باشد.            
به دو بخش معین و غیر معین تقسیم می‌گردد. غیرمعین‌ها می‌توانند بدون پسوند باشند.            
معین مانند: 

Əhmədi çağır. (kimi?), Qələmi götürdüm. (nəyi?)          
Saranı çağır. (kimi?), süfrəni götürdüm. (nəyi?)

غیر معین مانند: O, alma (almanı) yeyir.

 5- «Yerlik hal» 

به یکی از سوالهای «kimdə?, nədə?, harada?» جواب می‌دهد و پسوند آن «-da²» می‌باشد.         
مکان و جای اشیاء و حرکت را می‌رساند.          
مانند:‌  Yaşarda, Ayseldə (kimdə?), kitabda, dəftərdə (nədə?), bağda, həyətdə (harada?) və s.

6- «Çıxışlıq hal» 

به یکی از سوالهای «kimdən?, nədən?, haradan?» جواب می‌دهد و پسوند آن «-dan²» می‌باشد.       
نقطه خروج و شروع اشیاء و حرکت را می‌رساند.        
مانند:  Bizə idarədən məktub var. 

نکته: اگر آخر اسم یکی از صامتهای «m, n» باشد در این حال موقع تلفظ پسوند به شکل «[-nan²]» تلفظ می‌گردد.

مانند:  vətəndən[vətənnən], hamamdan[hamamnan]

  دقت نمائید که موقع تلفظ و حرف زدن به این صورت تلفظ می‌کنیم نه موقع نوشتن.(برای مطالعه بیشتر به بخش فونئتیکا مراجعه فرمائید. ) 

صفت (sifət)

علامت، کیفیت و رنگ اشیاء را معلوم می‌کند منظور از علامت خصوصیات ظاهری و منظور از کیفیت خصوصیات داخلی در نظر گرفته می‌شود.      
به یکی از سوالهای «necə? nə cür? hansı?» پاسخ می‌دهد. صفت همیشه به اسم منتسب می‌گردد. قبل از اسم آمده و در جمله بیشتر اوقات در نقش تعیین و خبر به کار می‌رود. 

مانند اسم از نظر ساختار به ساده، مشتق و مرکب تقسیم می‌شود.

صفت از نظر درجه مقایسه‌ای به سه قسمت تقسیم می‌گردد:

1- صفت درجه عادی (adi dərəcə)      
مانند «qırmızı alma»

2- درجه کاهنده (azaltma dərəcəsi)

به دو روش ایجاد می‌گردد:      
- اصول مورفولوژی (morfoloji üsul)     
به وسیله پسوندها مانند:      
Ağımtıl, uzunsov, sarışın     

- اصول سینتاکتیک (sintaktik üsul)     
بوسیله کلمات مانند:      
Açıq-yaşıl, qırmızıtəhər     

3- درجه افزاینده (çaxaltma dərəcəsi)

مانند درجه کاهنده به دو روش مورفولوژی و سینتاکتیک ایجاد می‌گردد.      
مثال:      
Körpəcə, balaca, gömgöy, şipşirin, tərtəmiz (morfoloji üsul)     
Tünd-yaşıl, al-qırmızı, dümağ, ən cavan, lap yaxşı, olduqca gözəl (sintaktik üsul)     
 

اعداد (say)

ترتیب و مقدار را می‌رساند و به یکی از سوالهای «Neçə?, nə qədər?, neçənci?» جواب می‌دهد.

«سای» نیز مانند صفت با اسم در ارتباط می‌باشد.

مانند صفت و اسم از نظر ساختار به ساده، مشتق و مرکب تقسیم می‌شود.      
ساده مانند:      
Beş, beşdir

مشتق مانند:      
Birinci, onlarla, yüzlərcə, çoxlu     
 

مرکب مانند:      
Bir-iki, beş-altı, on bir, on doqquz, beşdə üç     
 

انواع اعداد از نظر معنا (sayın mənaca növləri)     
1- اعداد مقداری (miqdar sayları)

اعداد مقداری خود به سه بخش تقسیم می‌گردد

- اعداد مقداری معین (müəyyən miqdar sayları)

مقدار واقعی اشیاء را می‌رساند و به یکی از سوالهای «neçə?, nə qədər?» جواب می‌دهد.      
مانند: «üç, beş»     
بین این نوع اعداد و اسم‌ها کلمات «numerativ» می‌تواند به کار رود.      
Numerativ sözlər: nəfər, baş, dənə, ədəd, cüt, dəst, kiloqram, metr, litr, göz, parça, tikə, …      
 

نکته: اسمی که بعد از این نوع اعداد می‌آید پسوند جمع قبول نمی‌کند. 

- اعداد مقداری غیر معین (qeyri-müəyyən miqdar sayları)

مقدار دقیق را نشان نمی‌دهند و به سوال«nə qədər?» جواب می‌دهند.      
مانند:      
Az, çox, xeyli, bir çox, bir qədər, onlarla, yuzlərlə, yuzlərcə      
 

اعداد تخمینی (təxmini saylar) هم در این دسته قرار می‌گیرد.       
مانند: 3-4, 5-6}

- اعداد کسری (kəsr sayları)

بخشی از یک چیز و یا شی را می‌رساند و به یکی از سوالهای «nə qədər?, neçə hissə?» جواب می‌دهد.      
مانند:      

üçdə iki(2/3), bir tam onda beş (1,5)     
 

نکته: به جای اعداد کسری «1/2» کلمه «yarım» و به جای عدد کسری «1/4» کلمه «çərək» نیز به کار می‌رود.      
 

2- اعداد ردیفی (sıra sayları)

به سوال «neçənci?» جواب می‌دهند.

با اضافه شدن پسوند «-inci⁴» به اعداد مقداری معین ایجاد می‌شوند.     
مانند:      
begin{latin}     
noindent     
Birinci, üçüncü, altıncı, doqquzuncu     
end{latin}

و اگر بصورت عددی نوشته شوند:      
1-ci, 3-cü, 6-cı, 9-cu     
 

اعداد ردیفی با اعداد رومی هم نوشته می‌شوند البته بعد از این اعداد هیچ پسوندی نمی‌آید.      
I, III, VI, IX     

اعداد رومی با 7 اشاره نشان داده می‌شود.      
I (1)     
V (5)     
X (10)     
L (50)     
C (100)     
D (500)     
M (1000)     
538 – DXXLVIII, 122 – CXXII     
 

نکته: اعداد می‌توانند مانند اسم در جمله به کار روند.      
مثال:      
 Dördüncülər qalib gəldilər.

ضمیر (əvəzlik)

ضمایر کلماتی هستند که می‌توانند به جای اسم، صفت، اعداد و یا دیگر بخشهای کلامی به کار روند.

subsubsection{انواع ضمیر از نظر معنا (mənaca növləri) }

1) Şəxs əvəzlikləri    
2) Qeyri-müəyyən əvəzliklər    
3) İnkar əvəzlikləri    
4) İşarə əvəzlikləri    
5) Sual əvəzlikləri    
6) Təyini əvəzliklər

1- ضمایر شخصی (şəxs əvəzlikləri)

mən, sən, o, biz, siz, onlar.

همه این ضمیرها می‌تواند در مورد انسان‌ها به کار رود اما فقط دو ضمیر «o, onlar» می‌توانند در مورد حیوانات و اشیاء بی‌جان هم به کار روند.

ضمایر شخصی مانند اسمها در شش حالت «Adlıq hal, Yiyəlik hal, Yönlük hal, Təsirlik ha, Yerlik hal, Çıxışlıq hal» به کار می‌روند.

نکته: گاهی برای احترام به جای «sən» ضمیر «siz» را بکار می‌برند.     
 

2- ضمایر غیر معین (qeyri-müəyyən əvəzliklər)

Biri, kimi, kimsə, nə isə, hamı, bəzi, hərə

از نظر ساختاری به دو بخش ساده و مرکب تقسیم می‌گردند.     
مانند:

Sadə: hamı, hərə, bəzi    
Mürəkkəb: hər kəs, hər biri

ضمایر غیر معین مانند اسمها در شش حالت «Adlıq hal, Yiyəlik hal, Yönlük hal, Təsirlik hal, Yerlik hal, Çıxışlıq hal» به کار می‌روند.

3- ضمایر انکار (inkar əvəzlikləri)

بیشتر با کلمه «heç» به وجود می‌آید.

heç kim, heç nə, heç kəs, kimsə (heç kim mənasında).

4- ضمایر اشاره (işarə əvəzlikləri)

ضمایر اشاره این‌ها هستند:

o, bu, elə, belə, həmin

5- ضمایر سوالی (sual əvəzlikləri)

ضمایر سوالی این‌ها هستند:

kim?, nə?, hara?, necə, nə cur?, hansı?, nə zaman?, nə vaxt?, haçan?, nə edir? və s.

نکته: ضمایر سؤالی می‌توانند به جای ضمیر هم به کار بروند.     
مثال:  Biz məktəbə gedirik. Kim məktəbə gedir?

6- ضمایر تعیینی (təyini əvəzliklər)

ضمایر تعیینی این‌ها هستند:

öz, butun, hər, filan

برای معین کردن اشیاء به شکل عمومی از این ضمایر استفاده می‌گردد.

ضمیر «öz» با قبول پسوند منسوبیت می‌تواند تغییر کند:

özüm, özün, özü, özümüz, özünüz, özləri

ضمیر «öz» با قبول پسوند منسوبیت می‌تواند در عوض اسم به کار رود.

ضمایر «butun, hər, filan» پسوند منسوبیت قبول نمی‌کنند.