صرف (Morfologiya)

بخش دوم فعل و قید

فعل (fel)

در قراماتیک عمومی معنای حرکت را می‌رساند و به سوالهای «nə etdi?, nə edir?, nə edəcək?, və s» جواب می‌دهد.

انواع فعل از نظر ساختار (quruluşca növləri)    
از نظر ساختار به سه بخش ساده، مشتق و مرکب تقسیم می‌گردد.

افعال ساده (sadə fellər)

از یک ریشه و یا ترکیب ریشه با پسوندهای قراماتیکی تشکیل شده است.     
مانند:

bax, baxmaq

افعال مشتق (düzəltmə fellər)

در ترکیب این نوع فعلها پسوند لغوی وجود دارد.      
مانند:      
- ایجاد فعل جدید از فعل

ıl⁴: yaz+ıl(maq)     
-dır⁴: yaz+dır(maq)    
-ış⁴: yaz+ış(maq)    
-ın⁴: de+yin(mək)    
-ar²: qop+ar (maq)    
-ır⁴: it+ir(mək)    
-ıt⁴(t): qorx+ut(maq), oxu+t(maq)    

و علاوه بر نمونه‌های بالا:

-ala²(qov+ala), -a², -aş², -sa², -ı⁴, -ik, -ıx, -imsə, -ılda⁴, -ırğa, -ən, -qun

- ایجاد فعل از دیگر بخشهای کلامی

-la²: bağ+la(maq)   
-lan²: od+lan(maq)   
-laş²: razı+laş(maq)   
-al²(-l): az+al(maq), uca+l(maq)   
-ar²: ağ+ar(maq)   
 

افعال مرکب (mürəkkəb fellər)

افعال مرکب از ترکیب دو کلمه بوجود می‌آید.      
مانند:

deyib-gulmək, çalışıb-vuruşmaq, oturub-durmaq, yazıb-yaratmaq, gedib-gəlmək, atılıb-duşmək, sahib olmaq, həll etmək, ala bilmək

افعال مثبت و منفی (təsdiq və inkar fellər)

برای منفی کردن افعال از پسوند «-ma²» استفاده می‌گردد.   
مانند:

baxdı: baxmadı, gəldi: gəlmədi

نکته:      
- پسوند نفی «-ma²» تکیه قبول نمی‌کند.  
- پسوند نفی «-ma²» با پسوند لغوی اسم ساز و صفت ساز «-ma²» جناس می‌باشد.

افعال لازم و متعدی (təsirli və təsirsiz feillər)

افعال متعدی (təsirli feillər) 

حالت «Təsirlik» اسم را طلب می‌کنند. و به سوالهای اسم در حالت «Təsirlik» جواب می‌دهند.      
مانند:

yazdı (nəyi?).

برای تبدیل افعال متعدی به لازم از پسوندهای «-ıl⁴, -ın⁴» استفاده می‌گردد.  
مانند:

yazıldı (nəyə?)

افعال لازم (təsirsiz feillər)

این نوع فعلها تحت تأثیر حالت «Təsirlik» اسم نیستند.      
مانند:

baxdı (nəyə?)

برای تبدیل افعال لازم به متعدی از پسوندهای «-dır⁴, -ır⁴, -ar²» استفاده می‌گرد.  
مانند:

baxdırdı (nəyi?)

انواع فعل از نظر معنای قراماتیکی (felin qrammatik məna növləri) }

1. Məlum növ     
2. Məchul növ     
3. Qayıdış növ     
4. Qarşılıq növ     
5. İcbar növ

1- فعل معلوم (Məlum növ)

کننده کار در این نوع فعل معلوم می‌باشد      
مانند:

Yazdı

2- فعل مجهول (Məchul növ)

کننده کار از منظر قراماتیکی معلوم نمی‌باشد.       
پسوندها: «-ıl⁴, -ın⁴, -n»  
مانند:

Yazıldı

نکته: با مجهولسازی فعلهای متعدی به لازم تبدیل می‌شوند.

3- فعل برگشتی (Qayıdış növ)

کار انجام شده کننده کار بر روی خودش اجرا می‌گردد پسوندهای آن همانند فعل مجهول بوده و افعال متعدی به لازم تبدیل می‌شوند.      
مانند:

Açıldı, çəkildi     
Gül açıldı, duman çəkildi.

نکته: در این نوع فعل برخلاف فعل مجهول، کننده کار و فاعل مشخص بوده و مبتدای جمله می‌باشد.

4- فعل متناظر (Qarşılıq növ)

در این نوع فعل انجام عمل در مقابل هم و نسبت به هم می‌باشد و پسوند آن «-iş⁴(-ş)» می‌باشد.  
مانند:

Vuruşmaq, görüşmək     
Dostlar qucaqlaşdılar.

5- فعل اجبار (İcbar növ)

در این نوع فعل انجام عمل توسط مبتدا صورت نمی‌پذیرد و توسط غیر انجام داده می‌گردد.      
پسوندها: «-dır⁴, -t»  
مانند:

Ana məktub yazdırdı.

نکته: نامه توسط مادر نوشته نشده و بوسیله فرد دیگری نوشته شده است.

زمانهای فعل (felin zamanları)

1. Keçmiş zaman     
 2. İndiki zaman     
 3. Gələcək zaman

1- زمان گذشته (keçmiş zaman)

زمان گذشته به دو نوع گذشته شهودی(ساده) و گذشته نقلی تقسیم می‌گردد.

- گذشته ساده (şühudi keçmiş)

به عملی که در گذشته صورت گرفته گفته می‌شود.      
پسوند: «-di⁴»  
مانند:

yazdı, oxudu, bildi, gördü

- گذشته نقلی (nəqli keçmiş)

عملی که در گذشته انجام شده و در حال حاضر بصورت نقل در مورد آن گفته می‌شود.      
پسوندها: «-mış⁴, -ıb⁴»  
مانند:

yazmışıq, alıbdır

نکته: شاید به نظرتان بیاید غیر از این تقسیم بندی زمانهای دیگری در ترکی آذربایجانی وجود دارند. (مانند ماضی بعید، ماضی ساده التزامی، آینده در گذشته و ...) حتی در یکی از سایتها تعداد شانزده زمان ماضی آورده بود. اما در واقع همه اینها در حالتهای مختلف دستوری مورد بحث قرار میگیرد و نیازی نیست که از نظر آمار تعداد اضافه نماییم. برای نمونه معادل ماضی بعید در بخش مربوط به «idi və imiş hissəcikləri» بحث می‌گردد.  طبق آخرین متد دستور زبان مصوب ترکی آذربایجانی دسته‌ بندی زمان گذشته همین دو مورد می‌باشد.

2- زمان حال (indiki zaman)

پسوند زمان حال «-ır⁴» می باشد. و صحبت از انجام عملی در حال حاضر و در جریان می‌باشد.  
مانند:

gedir, baxır, oxuyur, gülür

نکته: در فرم نفی زمان حال با پسوندها نفی «ma, mə» صائتهای «a, ə» حذف می‌گردند.      
مانند:      
begin{latin}     
 noindent     
 alır → al + ma + ır = almır      
 gəlir → gəl + mə + ir = gəlmir    

3- زمان آینده (gələcək zaman)

زمان آینده دو جور می‌باشد:

- آینده قطعی (qəti gələcək)     
پسوند: «-acaq²»  
مانند:

yazacaq, gələcək

-آینده غیرقطعی (qeyri-qəti gələcək)     
پسوند: «-ar²»  
مانند:

yazar, gələr

نکته: همانند زمان حال در حالت نفی صائتهای «a, ə» حذف می گردد و همچنین در دوم شخص و سوم شخص فونئم «r» به «z» تبدیل می‌گردد.      
مانند:      
begin{latin}     
 noindent     
 yazaram →   yazmaram     
 gələrsən →   gəlməzsən     
 alar        →   almaz     
 

فرمهای صرف شونده و غیر قابل صرف فعل

1- فرمهای صرف شونده (təsriflənən formaları)

- شکل امر (əmr şəkli)

پسوند خصوصی ندارد و با افزودن پسوند شخص درست می‌گردند و مفهوم زمان آینده را در خود دارند.      
مانند:

yazım, yaz, yazsın     
yazaq, yazın, yazsınlar

- شکل خبری (xəbər şəkli)

پسوند خصوصی ندارد و با افزودن پسوند زمان و شخص درست می‌گردند.      
مانند:

yazıram, yazırsan, yazır     
yazırıq, yazırsınız, yazırlar

- شکل آرزو (arzu şəkli)

پسوند آن بوده و با افزوده شدن پسوند شخص صرف می‌گردد و مفهوم زمان آینده دارد.      
مانند:

yazam, yazasan, yaza     
yazaq, yazasınız, yazalar

- شکل واجب (vacib şəkli)

پسوند آن بوده و با افزوده شدن پسوند شخص صرف می‌گردد و مفهوم زمان آینده دارد.     
مانند:

yazmalıyam, yazmalısan, yazmalıdır     
yazmalıyıq, yazmalısınız, yazmalıdırlar

- شکل لازم (lazım şəkli)

پسوند آن بوده و با افزوده شدن پسوند شخص صرف می‌گردد و مفهوم زمان آینده دارد.      
مانند:

yazasıyam, yazasısan, yazasıdır     
yazasıyıq, yazasısınız, yazasıdırlar

- شکل شرطی (şərt şəkli)

پسوند آن بوده و با افزوده شدن پسوند شخص صرف می‌گردد.      
مانند:

yazsam, yazsan, yazsa     
yazsaq, yazsanız, yazsalar

2- فرم غیر قابل صرف فعل (felin təsriflənməyən formaları)

- مصدر (məsdər)     
پسوند آن «-maq²» بوده و هم خصوصیات فعل و هم خصوصیات اسم را دارد. تمام فعلها در لغتنامه باید بصورت مصدر نوشته شوند.      
مانند:

yazmaq, gəlmək

- صفت فعلی (feli sifət)     
هم خصوصیات فعل و هم خصوصیات صفت را دارد.     
پسوندها و مثالها:

زمان گذشته

-mış⁴, -dığı⁴: yazılmış məktub, yazdığım məktub

زمان حال

-an²: yazılan məktub

زمان آینده

-acaq², -ası², -malı²: yazılacaq məktub, yazılası məktub, yazılmalı məktub

- «فعلی باغلاما» (feli bağlama)     
هم خصوصیات فعل و هم خصوصیات قید را دارد.      
پسوندها و مثالها:

-ıb², -araq², -a², -madan², -anda², -dıqda², -arkən², -inca⁴, -dıqca⁴, -ar, -maz²     
Murad yerini rahatlayıb (rahatlayaraq) oturdu.     
Sara oxuya-oxuya içəri girdi.     
Dərsini hazırlamadan həyətə düşmə.     
Qatar dayananda artıq səhər idi.     
Muradı gördükdə leyla sevindi.     
Dərsi oxuyarkən qapı döyüldü.     
Onu görüncə ananın yerinə gəldi.     
Şeri oxuduqca keçən günlər bir-bir gözünün önündən keçdi.     
Səhər açılar–açılmaz Nemət deyilən yerə gəldi.

فعلهای کمکی «idi, imiş, isə»  
(idi, imiş, isə hissəcikləri)     
فعلهای کمکی که معنای لغوی ندارند و به آنها «hissəcik» گفته می‌شود.      
«idi, imiş» در کلماتی که به کار می‌روند آنها را به زمان گذشته پیوند می‌دهند.

در اسمها:

Əhməd + idi = Əhmədidi     
Əhməd + imiş = Əhmədimiş     
Əli + idi = Əliydi     
Əli + imiş = Əliymiş

نکته: به فرم نوشتاری کلماتی که آخر آنها صائت می‌باشد دقت کنید.

«idi, imiş» با افزوده شدن به نام در جمله، خبر اسمی (ismi xəbər) نامیده می‌شوند و به دو نوع خبری ساده و خبری مرکب تقسیم می‌گردد.

- خبری ساده (sadə xəbər)     
مانند:

O, çalışqan şagird idi.

- خبری مرکب (mürəkkəb xəbər)     
مانند:

Gələn sinif rəhbəri idi.

نکته: در ایران گاهی «ismi xəbər» را با عنوان تنها فعل ناقص در ترکی «ایمک» می نویسند که اشتباه می‌باشد. «idi, imiş» چیزی فراتر و گسترده‌تر از آن هست که آن را فعل ناقص بنامیم.

در فعلها     
«idi, imiş» با افزوده شدن به ماضی نقلی آن را به زمان خیلی دور (بعید) می‌برد.      
مانند:

yazmış idi, yazmış imiş

با افزوده شدن به زمان حال آن را به ماضی استمراری تبدیل می‌کند.      
مانند:

yazırdı, yazırmış

با اضافه شدن به زمان آینده قطعی به زمان آینده در گذشته می‌برد.     
مانند:

yazacaqdı, yazacaqmış

مثلا امروز شنبه احمد می‌گوید که اگر فردا یک‌شنبه باران نبارد به تبریز خواهد رفت. از قضا در یک‌شنبه باران می‌بارد و احمد به تبریز نمی‌رود و در روز دوشنبه راجع به این قضیه (با تجسم حرفی که در روز شنبه زده) می‌گوید که:

Mən Təbrizə gedəcəydim.

مثالهای بیشتر:

آینده غیر قطعی:

yazardı, yazarmış

شکل آرزوی فعل

yazaydı, yazaymış

شکل واجب فعل

yazmalıydi, yazmalıymış

شکل لازم فعل

yazasıydı, yazasıymış

شکل شرطی فعل

yazsaydı, yazsaymış

نکته: با اضافه شدن «idi» به فعل به آن شکل حکایتی فعل و  با اضافه شدن «imiş» به فعل به آن شکل روایتی فعل گفته می‌شود.

نکته: پسوندهای زمان ماضی ساده و ماضی نقلی «-miş⁴, di⁴» را با فعلهای کمکی «idi, imiş» اشتباه نگیرید. پسوندهای زمان به بن فعل متصل می‌گردند اما فعلهای کمکی بعد از پسوندهای زمان و قبل از پسوندهای شخص می‌آیند.

«isə» بعد از پسوندهای شخص و معمولا در آخر فعل می‌آید و مضمون شرط به فعل می‌دهد. برخلاف «idi, imiş» خبر مستقل جمله نمی‌تواند باشد.      
مانند:

kitab + isə = kitabsa     
əkərəm + isə = əkərəmsə     
yazılmışam + isə = yazılmışamsa

نکته: «idi, imiş» در ماضی ساده و شکل امر فعلها به کار نمی‌روند.     
نکته: «isə» در شکل امر، آرزو، و شرط فعلها به کار نمی رود.

قید (zərf)

مفهوم طرز، زمان، مکان، مقدار و غیره را در جمله می‌رساند و منسوب به فعل می‌باشد.  
سوالها:

necə? (nə cür?), nə zaman? (haçan?), nə vaxt?, hara?, nə qədər?, nə üçün?, niyə? və s.

از نظر ساختار همانند دیگر کلمات به «ساده، مشتق و مرکب» تقسیم می‌گردد.

انواع قید بر حسب معنا (zərfin mənaca növləri)

1- قیدهای طرز حرکت (tərzi-hərəkət zərfləri) 
مانند:

yaxşı danışmaq, pis bilmək

2- قیدهای زمان (zaman zərfləri) 
مانند:

dünən, sabah, sonra, əvvəl

3- قیدهای مکان (yer zərfləri)  
مانند:

irəli, geri, yuxarı, aşağı, sağa, sola, içəri, bəri

4- قیدهای مقدار (miqdar zərfləri)  
مانند:

az, çox, xeyli

نکته:  
1) پسوند قیدساز «-la²» را با پسوند «ilə» که در ترکیب با بعضی از کلمات به شکل «la, lə» در آخر کلمه اضافه می‌گردد، اشتباه نگیرید.  
مثلا:  
 Qələmlə (qələm ilə) yazıram. (isim) 
 Sürətlə yazıram. (zərf) 

2) پسوندهای قیدساز «-da², -dan²» هم با پسوندهای حالهای «yerlik, təsirlik» جناس(omonim) می‌باشند و از روی معنی در جمله قابل تشخیص می‌باشند.  
مانند:  
 
 Kölgədə sən, gündə mən. (به معنی در روز و اسم می‌باشد) 
 Səni görürəm gündə mən. (به معنی هرروز و قید می‌باشد) 
 

بخشهای کلامی کمکی (köməkçi nitq hissələri)

اصلی‌ترین خصوصیات بخشهای کلامی کمکی عبارتند از: 

1. دارای معنای لغوی نیستند
2. به تنهایی به عنوان عضو جمله به کار برده نمی‌شود و به سوالهای مستقل جواب نمی‌دهند
    

بخشهای کلامی کمکی عبارتند از:

 qoşma, bağlaycı, ədat, modal sözlər, nida

«Qoşma»

در ترکیب با اسم در حالتهای «adlıq, yiyəlik, yönlük, çıxışlıq» به کار می‌رود و به همراه کلمه‌ای که با آن میآید مانند یک عضو جمله به حساب می‌آید.
مانند: 
Birgəlik (ilə)
Bənzətmə (kimi, tək, qədər)
İstiqamət  (sarı, doğru, qarşı, tərəf)
Məsafə (qədər, kim, -dək, -can 2 )
Zaman (əvvəl, sonra, qabaq, bəri)
Fərqləndirmə (qeyri, savayı, başqa, ayrı, özgə)
Səbəb-məqsəd (uçun, görə, ötru)
Aidlik  (aid, dair, haqqında, barəsində)
İstinad (əsasən).

مثال:

Ya olduğun kimi görun, ya görunduyun kimi ol.

 نکته: بعضی از این نمونه‌ها ممکن است با بخشهای کلامی اصلی جناس باشند برای همین از روی نقش آن در جمله قابل تشخیص می‌باشد. 

«Bağlaycı»

بین کلمات و یا بین جمله‌ها پیوند برقرار می‌کند.
مانند:

Tabesizlik bağlayıcıları
Mənaca aşağıdakı növləri vardır:
1) Birləşdirmə bağlayıcıları: və, ilə (-la 2 ).
2) Qarşılaşdırma bağlayıcıları: amma, ancaq, lakin, fəqət.
3) Böluşdurmə bağlayıcıları: ya, ya da, ya da ki, və ya, gah, gah da, gah da ki, istər, istərsə.
4) İştirak bağlayıcıları: həm, həm də, həm də ki, o cümlədən, habelə, hətta, da, də, həmçinin.
5) İnkarlıq bağlayıcıları: nə, nə də, nə də ki.
6) Aydınlaşdırma bağlayıcıları: yəni, yəni ki, məsələn.
Tabelilik bağlayıcıları
Mənaca aşağıdakı növləri vardır:
1) Səbəb bağlayıcıları: çünki, ona görə ki, buna görə də, ona görə də, onun üçün ki, ondan ötru ki.
2) Şərt bağlayıcıları: əgər, hərgah, madam, madam ki, indi ki, bir halda ki.
3) Güzəşt bağlayıcıları: hərçənd, hərçənd ki.
4) Aydınlaşdırma bağlayıcıları: ki, belə ki.

«Ədat»

به قدرت تاثیر کلمه و جمله اضافه می‌کند و معنا را تشدید می‌کند. 
اگر ادات را از جمله حذف کنیم تغییر جدی در معنا بوجود نمی‌آید.

مانند: axı, ən, lap, hətta, daha, artıq, da, də, necə, ha, elə, məhz, yalnız, ancaq, məgər, kaş və s.

«Modal sözlər»

مناسبت با منظور ایفا شده توسط جمله را می‌رساند. 
مانند: əlbəttə, həqiqətən, şubhəsiz, güman ki və s

Güman ki, o, sabah gələcək. Bəlkə də, qaytardılar.

نکته: اگر «Modal sözlər» در اول جمله باشد در بعد از آن، اگر در وسط جمله باشد، در دو طرف آن و اگر در آخر جمله باشد قبل از آن علامت ویرگول گذاشته می‌شود.

«Nida»

حس، هیجان، ترس و یا شادی گوینده را می‌رساند.

مانند: vay, ox, oy, bəh-bəh, oho və s

نکته: اگر ندا در اول جمله بیاید بعد از آن ویرگول یا نشانه تعجب و اگر در آخر جمله بیایند قبل از آن ویرگول  و بعد از آن نقطه و یا نشانه تعجب گذاشته می‌شود.