سینتاکسیس یک کلمه یونانی و به معنی ترتیب می‌باشد. معادل فارسی آن نحو یا جمله‌شناسی و به دانش مطالعه قواعد مربوط به نحوه ترکیب و در کنار هم آمدن واژه‌ها به‌ منظور ایجاد و درک جملات در یک زبان اطلاق می‌شود. 
معادل ترکی استانبولی آن «Sözdizim» می‌باشد. 

ترکیب کلمات(Söz birləşmələri)

 

ترکیب اسمی (İsmi birləşmələr)

نام دیگر آن «Təyini söz birləşmələri» می‌باشد و به سه قسمت  نوع اول، نوع دوم و نوع سوم تقسیم می‌گردد.

نکته: این بخش مانند صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه در زبان فارسی می‌باشد البته در ترکی بدان تعیین گفته می‌شود و تحت عنوان «Söz birləşmələsi» بدان پرداخته می‌شود.

نوع اول ترکیب تعیینی کلمات (Birinci növ təyini söz birləşməsi)

هر کدام از کلمات به تنهایی یک عضو جمله می‌باشند. 
کلمه اول تعیین و کلمه بعدی مبتدا، خبر، تاماملیق، و ... می‌باشد. در این نوع کلمه تعیینی و کلمه تعیین شده هر دو بدون علامت و پسوند می‌باشند.
مانند: Yaxşı şagird

نوع دوم ترکیب تعیینی کلمات (İkinci növ təyini söz birləşməsi)

در نوع دوم کلمه اول (تعیین) بدون علامت (بدون پسوند ولی دارای مفهوم مالکیت) و کلمه دوم پسوند منسوبیت دارد. هر دو باهم به عنوان یک عضو جمله به کار می‌رود و هر کدام از کلمه‌ها به تنهایی قابلیت جمع بستن را دارند.
مانند: Nar çiçəyi

نوع سوم ترکیب تعیینی کلمات (Üçüncü növ təyini söz birləşməsi)

در نوع سوم کلمه اول دارای پسوند مالکیت و کلمه بعدی دارای پسوند منسوبیت می‌باشد. و در بین دو کلمه تعیینی و تعیین شده می‌توان کلمات دیگری را هم اضافه نمود. 
مانند: Meşələrin ağacları

ترکیب فعلی (Feli birləşmələr)

از به کار بردن فرمهای غیر قابل صرف فعل بوجود می‌آید و به سه نوع ترکیب مصدری، ترکیب صفت فعلی و ترکیب «فعلی باغلاما» تقسیم می‌گردد. 
مانند: 

1- Vətəni sevmək şərəfdir.
2- İnsanı heyrətdə qoyan yamaclar göz oxşayırdı.
3- Biz kəndə çatanda yağış kəsdi.

روابط نحوی (Sintaktik əlaqələr)

روابط نحوی دو نوع می‌باشد: 

  1. Tabesizlik
  2. Tabelilik

Tabesizlik

1) Tərəflər bərabərhuquqlu olur. 
2) Həmcins uzvlər arasında olur: 
Qələm, dəftər stolun ustundədir. 
3)Tabesiz murəkkəb cumlənin tərkib hissələri arasında olur: 
Qatar dayandı, sərnişinlər duşdulər.

Tabeslilik

Tabelilik əlaqəsinin uç növu vardır: yanaşma, idarə, uzlaşma. 
Əsas və asılı tərəflərdən ibarətdir. 
Söz birləşmələri və cumlədəki sözlər arasında olur.

جمله (Cümlə)

یک جمله بیانگر یک فکر تمام شده بوده و بین انسانها وسیله اصلی تبادل افکار است.  
مبنای قراماتیکی دارد و از نظر ساختار هم ساده و هم مرکب است.

چهار نوع جمله با توجه به هدف و لحن 
عبارتند از: نقلی، سؤالی، امر و ندا.

Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə dörd növu 
vardır: nəqli, sual, əmr, nida.

اجزای جمله (Cümlə üzvləri)

اجزای اصلی (Baş üzvlər) 
اجزای درجه دو (İkinci dərəcəli üzvlər) 

اجزای اصلی (Baş üzvlər)

مبتدا (Mübtəda) 
خبر (Xəbər)

اجزای درجه دو (İkinci dərəcəli üzvlər) 

  1. «Tamamlıq» 
  2. «Təyin»
  3. «Zərflik»

جمله ساده (SADƏ CÜMLƏ)

  1. «MÜƏYYƏN ŞƏXSLİ CÜMLƏLƏR»
  2. «QEYRİ-MÜƏYYƏN ŞƏXSLİ CÜMLƏLƏR»
  3. «ÜMUMİ ŞƏXSLİ CÜMLƏLƏR»
  4. «ŞƏXSSİZ CÜMLƏLƏR»
  5. «ADLIQ CÜMLƏLƏR»
  6. «SÖZ – CÜMLƏ»

جملات مرکب (MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR)

جملات مرکب به دو دسته تقسیم می‌شود:

  • «Tabesiz»
  • «Tabeli»

«TABESİZ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR»

«MƏNA ƏLAQƏLƏRİ»

  1. «Zaman əlaqəsi»
  2. «Ardıcıllıq əlaqəsi»
  3. «Səbəb-nəticə əlaqəsi»
  4. «Aydınlaşdırma əlaqəsi»
  5. «Qarşılaşdırma əlaqəsi»
  6. «Böluşdurmə əlaqəsi»

«TABELİ MÜRƏKKƏB CÜMLƏLƏR»

  • جمله پایه (Baş cümlə)
  • جمله پیرو (Budaq cümlə)

انواع پیوندهای وابسته‌ساز 

  1. «intonasiya»
  2. «tabelilik bağlayıcıları»
  3. «bağlayıcı sözlər – sual əvəzlikləri»
  4. «–sa2 şəkilçisi və -mı4»

انواع جملا پیرو (BUDAQ CÜMLƏLƏRİN NÖVLƏRİ)

  • «Mubtəda budaq cumləsi»
  • «Xəbər budaq cumləsi»
  • «Tamamlıq budaq cumləsi»
  • «Təyin budaq cumləsi»
  • «Zərflik budaq cumlələri»
  • «Tərzi-hərəkət budaq cumləsi»
  • «Yer budaq cumləsi»
  • «Zaman budaq cumləsi»
  • «Kəmiyyət budaq cumləsi»
  • «Səbəb budaq cumləsi»
  • «məqsəd budaq cumləsi»
  • «Şərt budaq cumləsi»
  • «Qarşılıq-guzəşt budaq cumləsi»