Gülarə Abdullayeva (2013). Müasir Azərbaycan dili: Morfologiya, sintaksis 

دانلود

Kamran Əliyev (2011). AZƏRBAYCAN DİLİ ABİTURİENTLƏR ÜÇÜN

دانلود

Buludxan Xəlilov (2013). Müasir Azərbaycan dili: fonetika, yazı, əlifba, qrafika, orfoqrafiya, orfoepiya

دانلود

Rasim əfəndi. Azərbaycan dili və tarixi

دانلود

Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti

جلد اول  -  جلد دوم  -  جلد سوم  -  جلد چهارم

Azərbaycan dilinin dialektoloji lüğəti

دانلود

Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti

دانلود

ویدئوهای آموزش زبان ترکی آذربایجانی: 

https://video.edu.az/ders/8

ترکیب کلمات(Söz birləşmələri)

ترکیب اسمی (İsmi birləşmələr)

نام دیگر آن «Təyini söz birləşmələri» می‌باشد و به سه قسمت  نوع اول، نوع دوم و نوع سوم تقسیم می‌گردد.

نکته: این بخش مانند صفت و موصوف و مضاف و مضاف الیه در زبان فارسی می‌باشد البته در ترکی بدان تعیین گفته می‌شود و تحت عنوان «Söz birləşmələsi» بدان پرداخته می‌شود.

نوع اول ترکیب تعیینی کلمات (Birinci növ təyini söz birləşməsi)

هر کدام از کلمات به تنهایی یک عضو جمله می‌باشند. 
کلمه اول تعیین و کلمه بعدی مبتدا، خبر، تاماملیق، و ... می‌باشد. در این نوع کلمه تعیینی و کلمه تعیین شده هر دو بدون علامت و پسوند می‌باشند.
مانند: Yaxşı şagird

نوع دوم ترکیب تعیینی کلمات (İkinci növ təyini söz birləşməsi)

در نوع دوم کلمه اول (تعیین) بدون علامت (بدون پسوند ولی دارای مفهوم مالکیت) و کلمه دوم پسوند منسوبیت دارد. هر دو باهم به عنوان یک عضو جمله به کار می‌رود و هر کدام از کلمه‌ها به تنهایی قابلیت جمع بستن را دارند.
مانند: Nar çiçəyi

نوع سوم ترکیب تعیینی کلمات (Üçüncü növ təyini söz birləşməsi)

در نوع سوم کلمه اول دارای پسوند مالکیت و کلمه بعدی دارای پسوند منسوبیت می‌باشد. و در بین دو کلمه تعیینی و تعیین شده می‌توان کلمات دیگری را هم اضافه نمود. 
مانند: Meşələrin ağacları

ترکیب فعلی (Feli birləşmələr)

از به کار بردن فرمهای غیر قابل صرف فعل بوجود می‌آید و به سه نوع ترکیب مصدری، ترکیب صفت فعلی و ترکیب «فعلی باغلاما» تقسیم می‌گردد. 
مانند: 

1- Vətəni sevmək şərəfdir.
2- İnsanı heyrətdə qoyan yamaclar göz oxşayırdı.
3- Biz kəndə çatanda yağış kəsdi.

روابط نحوی (Sintaktik əlaqələr)

روابط نحوی دو نوع می‌باشد: 

1. Tabesizlik
2. Tabelilik

فعل (fel)

در قراماتیک عمومی معنای حرکت را می‌رساند و به سوالهای «nə etdi?, nə edir?, nə edəcək?, və s» جواب می‌دهد.

انواع فعل از نظر ساختار (quruluşca növləri)    
از نظر ساختار به سه بخش ساده، مشتق و مرکب تقسیم می‌گردد.

افعال ساده (sadə fellər)

از یک ریشه و یا ترکیب ریشه با پسوندهای قراماتیکی تشکیل شده است.     
مانند:

bax, baxmaq

افعال مشتق (düzəltmə fellər)

در ترکیب این نوع فعلها پسوند لغوی وجود دارد.      
مانند:      
- ایجاد فعل جدید از فعل

ıl⁴: yaz+ıl(maq)     
-dır⁴: yaz+dır(maq)    
-ış⁴: yaz+ış(maq)    
-ın⁴: de+yin(mək)    
-ar²: qop+ar (maq)    
-ır⁴: it+ir(mək)    
-ıt⁴(t): qorx+ut(maq), oxu+t(maq)    

معلومات عمومی در مورد قراماتیکا (گرامر)

قراماتیکا یکی از شاخه های زبانشناسی است که قوانین تغییر کلمات و ترکیب آنها در جملات را بررسی می‌کند.

قراماتیکا به دو بخش تقسیم می‌شود.

مورفولوگیا (morfologiya)
 سینتاکسیس (sintaksis)

مورفولوگیا در اصل یک کلمه یونانی می‌باشد که از ترکیب دو واژه «morfos» به معنی شکل و فرم و «logos» به معنی بحث تشکیل شده است.

در مورفولوگیا کلمات به عنوان بخشهای کلامی (nitq hissəsi) مورد بحث قرار می‌گیرد و شکل و فرم، ساختار و تغییرات کلمه در نقش‌های مختلف دستوری کلمات یاد گرفته می‌شود. معادل فارسی مورفولوگیا «تکواژشناسی یا صَرف یا ساختِ‌واژه» و معادل ترکی استانبولی «Biçimbilim» می‌باشد.

سینتاکسیس هم یک کلمه یونانی و به معنی ترتیب می‌باشد. معادل فارسی آن نحو یا جمله‌شناسی و به دانش مطالعه قواعد مربوط به نحوه ترکیب و در کنار هم آمدن واژه‌ها به‌ منظور ایجاد و درک جملات در یک زبان اطلاق می‌شود. 
معادل ترکی استانبولی آن «Sözdizim» می‌باشد. 

تعداد بخشهای کلامی (nitq hissəsi) در زبان ترکی آذربایجانی 11 می‌باشد و به دو بخش کلامی اصلی و کمکی تقسیم می‌گردد.

1- بخشهای کلامی اصلی (əsas nitq hissələri)

اسم، صفت، شمارش، ضمیر، فعل، و قید
isim, sifət, say, əvəzlik, fel, zərf
 

2- بخشهای کلامی کمکی (köməkçi nitq hissələri) 
qoşma, bağlaycı, ədat, modal sözlər, nida
 

بخشهای کلامی اصلی دارای معنای لغوی و قراماتیکی هستند اما بخشهای کلامی کمکی فقط معنای قراماتیکی دارند. 

کلمه معنای لغوی و معنای گرامری دارد. (Sözün leksik və qrammatik mənası)

 نکته: در زبان ترکی آذربایجانی واژه‌ای به نام گرامر نداریم در‌ واقع قراماتیکا را باید استفاده کنیم. 

سوال: قراماتیکا با قراماتیک چه فرقی دارد؟ 
جواب: قراماتیک یعنی چیزی که به قراماتیکا مربوط می‌شود در‌ واقع قراماتیکا به صورت یک اسم مستقل بکار می‌رود اما قراماتیک به مانند یک صفت برای اسم استفاده می‌گردد و مربوط بودن موصوف به قراماتیکا را نشان می‌دهد. (در اینجا صفت و موصوف را برای فهمیدن مطلب آوردیم)
مانند: قراماتیک معنا

Qrammatika çox köhnə elmlərdəndir.
Hər bir dilin özünəməxsus fonetik sistemi, 
lüğət tərkibi və qrammatik quruluşu olur.

نکته: به تفاوت استفاده اصطلاح‌های دیگری همچون لئکسیکا (با لئکسیک)، فونئتیکا (با فونئتیک)، مورفولوگیا (با مورفولوژی)، سینتاکسیس (با سینتاکتیک) و نمونه‌های مشابه دقت کنید.  این قاعده در اکثر زبانهای دنیا استفاده می‌گردد پس بهتر خواهد بود کاربرد درست کلمه‌های بین‌المللی را خوب یاد بگیرید. 

کلمه (söz) واحد اصلی زبان می‌باشد.تمامی کلمه‌های موجود در زبان ترکیب لغت زبان یعنی لئکسیکا(Leksika) را تشکیل می‌دهد.

شعبه علمی که از ترکیب لغات زبان بحث می‌کند لئکسیکولوگیا (Leksikologiya) نامیده می‌شود. 

چیزی که از بیان یک کلمه می‌فهمیم معنای لغوی (Leksik məna}) کلمه می‌باشد. اما کلمه معنای قراماتیکی هم دارد. یعنی ویژگیهای دستور زبانی یک کلمه معنای قراماتیکی نامیده می‌شود. (Qrammatik məna})

کلمه معنای حقیقی و مجازی نیز دارد. 
مانند: مانند بچه خوابید (حقیقی)، کولاک خوابید (مجازی) 

فونئتیکا به دو بخش تقسیم می‌شود

• قواعد نوشتاری
• قواعد گفتاری یا تلفظ

به قواعد نوشتاری «Orfoqrafiya» و به قواعد گفتاری «Orfoepiya» گفته می‌شود.

چند نمونه از قواعد نوشتاری:

حرف اول ابتدای جمله باید با حرف بزرگ نوشته شود
حرف اول اسم خاص باید با حرف بزرگ نوشته شود
بعضی از کلمات مرکب مانند «dərə-təpə, ev-eşik» با خط تیره (defis) نوشته می‌شود
تکرار یک کلمه در کلمات مرکب با خط تیره نوشته می‌شود (səhər-səhər, gülə-gülə})
رقم بعلاوه پسوند با خط تیره نوشته می‌شود

رقم با پسوند مانند: 

6-cı[altıncı], 2-ci[ikinci], 10-cu[onuncu], 3-cü[üçüncü] 

برای مطالعه بیشتر به کتاب «Azərbaycan dilinin orfoqrafiya qaydaları» مراجعه کنید. (در اینترنت موجود است)

نکته: لغتنامه «AZƏRBAYCAN DİLİNİN ORFOQRAFİYA LÜĞƏTİ» شامل املای صحیح تمام واژه‌های ادبی زبان ترکی آذربایجانی می‌باشد که بصورت یک کتاب نوشته شده و از طریق اینترنت نیز قابل دسترسی می‌باشد. غلط‌یاب نرم‌افزار ورد هم از همین لغتنامه برای کنترل املای کلمات استفاده می‌کند اگر اشتباه باشد در زیر آن خط قرمز می‌کشد. 

نکته: به نظر من ترجمه فونئتیکا به آواشناسی در زبان فارسی درست نمی‌باشد. همانطوری که در بالا ملاحظه کردید فونئتیکا شامل قواعد نوشتاری نیز می‌گردد اما از کلمه آواشناسی این معنی برنمی‌آید. به دلایلی مشابه همین و به دلیلی که در بخش مقدمه همین وبلاگ آوردم در دنیا معمولاً کلمه‌های به اصطلاح بین‌المللی(Beynəlmiləl sözlər}) را معمولاً به همان شکل استفاده می‌کنند. و سعی در ترجمه و معادلسازی آن نمی‌کنند. 

Səs(آوا) – Fonem(واج) – Heca(هجا) – Morfem(تک‌واژ) – Leksem(واژه) -cümlə(جمله)

در بخش‌های مختلف وبلاگ با تعاریف این واحدهای زبانی به صورت مفصل‌تر آشنا خواهید شد اما در این بخش بصورت خلاصه وار هر یک را تعریف می‌کنیم. 

«Səs» 

کوچکترین واحد زبانی می‌باشد که تعریف آن به صورت زیر است: 

Danışıq prosesində əmələ gələn səslər

نکته: در مطالب منظور از «Səs» صدای گفتاری (آوا) می‌باشد. 

نکته: اگر بخواهیم آواها را به صورت نوشتاری نشان بدهیم باید در داخل کروشه نوشته شوند. (یعنی ممکنه یک کلمه نوشتارش با تلفظش فرق داشته باشد برای نمایش طرز صحیح تلفظ یک کلمه باید در داخل کروشه نوشت. به بخش فونئتیکا مراجعه گردد.)

کلمه معادل با «sözcük» زبان ترکی استانبولی می‌باشد که در زبان ترکی آذربایجانی بدان «سؤز» گفته می‌شود. «سؤز دانیشماق» به معنای حرف زدن و سخن گفتن هم به کار می‌رود اما در دستور زبان «سؤز» به معنی کلمه می‌باشد.   کلمه ها بوسیله کاراکتر فاصله از همدیگر جدا می‌شوند.  استفاده از واژه سؤزجوک در زبان ترکی آذربایجانی کاملاً اشتباه می‌باشد و در لغتنامه زبان ترکی آذربایجانی واژه‌ای به این نام نداریم. 

 نکته: هر جا دیدید که از این واژه استفاده کرده‌اند شک نکنید که طرف در ترکیه تحصیل کرده و یا زبان ترکی استانبولی یاد گرفته و با معادلسازی داره ترکی آذربایجانی آموزش می‌دهد.

مثال: 
در جمله زیر تعداد 11 «سؤز» وجود دارد. 

Ensiklopediyalarda, lüğətlərdə, mobil telefonlarda, məlumat kitabçalarında sözlər əlifba sırası ilə verilir.

بزرگترین کلمه ها در زبان ترکی آذربایجانی مانند «elektrikləşdirdiklərimizdənsinizmi»  که 32 حرف دارد و «Azərbaycanlılaşdırılmamışlardansınızmı» که 39 حرف دارد.

شکیل‌چی(şəkilçi)

«شکیل‌چی»(şəkilçi) به معنی پسوند در زبان فارسی و معدل با «ek» (اَک) در زبان ترکی استانبولی می‌باشد.

استفاده از واژه «اک» در ترکی آذربایجانی صحیح نمی‌باشد اگر به همچین موردی برخوردید یک ضربدر بزرگ بر روی آن کتاب یا مقاله و ... بگذارید! 
و یا اگر در جایی دیدید که گفته شود که در ترکی یک فعل ناقص داریم و آن هم فعل ایمک می‌باشد باید زمان بیشتری را برای یادگیری ترکی صرف کنید(اول یک زمان برای پاک کردن آن مطالب اشتباه از ذهنتان و دوم برای یادگیری مجدد به شیوه درست و اصولی).